|
Yabancı kelimeler ile Türkçe’mizi katledişimiz üzerine.. |
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
Bundan seneler önce yabancı dilden alınıp da Türkçe’de yanlış telaffuz edilen kelimeleri Don Kişot gibi etrafındakilere düzeltmeye çalışınca, genelde müstehzi bir gülüşle karşılaştım. Sanki beni dinleyenler bana inanmıyor da, çoğunluğun söylediğini doğru zannediyorlardı. Halbuki örf adetlerimizde, dilimizde olduğu gibi bir deli kuyuya taş atınca onu yüz akıllı çıkaramıyordu. İşte yazımın özü bu… Yazı 2 bölümden oluşuyor: 1. Dilimize giren yabancı kelimeler ve yanlış okunuşları: Dilimize en çok yabancı kelimeler Fransızca ve Arapça’dan girmiştir. Ben de Fransızca eğitim yapan Galatasaray Lisesi’ni bitirdiğime göre koyduğum tavır doğal ve doğruydu. Ama dostlarım dahil, etrafımdaki kişiler kulaktan dolma lafların doğru telaffuz edildiğini sandıklarından, benim söylediklerime pek inan(a)mamıştı. Seneler geçti bunlardan çoğunun doğrusu yavaş yavaş halk arasında yerleşmeye başladı. Örneğin eskiden “antraman”, “antreman” denilen kelimenin doğrusunu nihayet “antrenman” (Fr: entrainement) olduğu anlaşıldı. Tabi antrenman yapılırken “eşofman” (Fr: échauffement) kullanılır. “Aşortman”, “eşortman” değil.. Sonuncuların içine gereklidir diye zorla bir şort kelimesi sıkıştırılmış; herhalde eşofmanın içine şort giyilir diye olsa gerek..)) Hala hatırlarım: Seneler önce “naylon” a “laylon” diyen binlerce insan vardı. Neyse bu artık tarih oldu. Bir de tuvalet muhabbetimiz var: “yüznumara” denilen yerin ismi Fransızca “00” dan gelir. Bu da “sans numero” demektir. “sans numero” nun tercümesi “numarasız” demektir be hey aptal! Zamanında Fransızca’yı iyi bilmeyen o aklı evvel bunu “yüznumara” olarak tercüme etmiş. Çünkü, yazılışları farklı olmasına rağmen, “yüznumara”nın da, “numarasız” ın da okunuşu aynıdır. Yani o aklı evvel “sans numero” yerine “cent numero” yu tercüme etmiştir! Neyse, artık “W.C.” veya lavabo (ona da senelerce lavobo dedik ya..) diyoruz da, “00” artık pek kullanılmıyor... “Kontür” kelimesi de çok yanlış bir kelimedir, çünkü Fransızca “Contour” “çevre”, “kenar”, İngilizce de ise “Conture” veya Contour” “makyajın etrafındaki hat, çerçeve” demektir. artık yavaş yavaş “kontör” (Fr: Compteur:sayaç) kelimesini, yani doğrusunu görüyoruz ama, hala çevreden, makyaj çerçevesinden vazgeçmeyenler de yok değil.. Aynı şekilde “Jeton” kelimemizde var. Fransızca yazılışı böyledir, lakin okunuşu “Jöton” dur ve şimdilik tabelalarda % 50 “Jeton”, % 50 “Jöton” görmeye devam ediyoruz.. En eski yanlışlardan biri de "gardolap" tır: Fransızca "garde-robe=elbise saklayan/koruyan" ın doğru okunuşu "gardrob" tur. Ama hala birçok kişi tarafından "gardolap" diye anılır.. Birazda eski deyimle "otomofil"lerden bahsedelim: "Şanjuman", "şanzuman" veya “şanzıman”: Fransızca “Changement” dan gelir, "Şanjman" diye okunur ve "Değişim" anlamını taşır; çünkü vites değişimi yapar. Ama bu kelimenin yanlış okunuşları Güzel Türkçe'mize o kadar yerleşmiştir ki , değişebileceğini sanmıyorum.. Hani araba kapısı altındaki bölüm var ya, ona sittin (yanlış anlamayın: Arapça, 60 demek..) senedir “marşpiyel” deniliyor. Halbuki doğrusu “marşpiye” dir. Yani Fransızca “marche pied”, “ayağını yürüyeceğin, basacağın” yer demektir. Zamanında bir aklı evvel kelimenin sonuna nedense bir “l” harfi eklemiş, hala da öyle devam ede gelmektedir… Aynı şekilde memleketimizde arabanın iç lastiğine "şambriyel" denir, halbuki bu da Fransızca'dan (chambre a air) gelir ve anlamı “hava dolu oda”dır. Doğru okunuşu ise, “şambraer”dir. Neyse ki artık “tubless” yani iç lastiği olmayan otomobil lastikleri çıktı da, bu konu unutulmaya başlandı.
Hani üstü açılır arabalar
vardır; fakat tamamı değil, sadece yukarıda pencere gibi bir bölüm açılır. "Sunroof"
da derler. 2. Yabancı hayranlığı nedeni ile Türkçe’mizin içine etmek: Eskiden ne güzel “başlamak” fiilimiz vardı. Nedense giderek bu unutuluyor, yerini “start almak” ve dahi “start vermek” alıyor. Yahu, biz İngiliz kolonisi miyiz? “To Start” İngilizce’de “başlamak demek zaten. Tam tercüme ettiğinizde “başlamak almak” ve “başlamak vermek” oluyor. Böyle aptalca bir kelimeyi söylemek için çok mu araştırdınız? Güzelim Türkçe’mizi katletmek için başka bir yol bulamadınız mı? Gene aynı şekilde eskiden “sahneye çıkmak” denirdi ve hakikaten bir sanatçı sahneye çıkar, şarkısını söyler, oyununu oynardı. Şimdi ise bu “sahne almak” a dönüştü. Bu sahne çok pahalı bir şey midir ki alıp da çıkıyorsunuz? Veya bu sahne çok küçük bir şey midir ki elinize, avucunuza alıyorsunuz? Elinize aldığınız sahnenin üzerinde cambaz mısınız ki durabiliyorsunuz? Aynı şekilde benim zamanımda “banyo yaptık” derdik, şimdi bu da “banyo almak” a dönüştü. Evet bu Fransızca ve İngilizce’de bunun tam tercümesi banyo almaktır (to take a shower / prendre un bain), bunu yabancıların söylemesi de doğaldır. Sizler de sahne gibi, banyoyu satın mı alıyorsunuz? Satın alınca su deposu yanında mı veriliyor? Güzelim banyo yapmak neden görmemişin oğlu olmuş gibi banyo almaya dönüştü? Biri çıkıp açıklasa da bende rahatlasam. Hakikaten bazı yabancı kelimelerin tam Türkçe tercümesi yok. Bunları yabancı lisandaki gibi kullanabiliriz. Bu konuda da Türk Dil Kurumu’na büyük görev düşüyor. Onlar Türkçe’mizin yapısına uygun kelimeler üretecekleri ki bizde bu örnekleri kullanabilelim. Burada ikinci görev radyo ve tv spikerlerine düşüyor. Alın işte hakiki bir yabancı kelime “Spiker” : “speaker” İngilizce “konuşan” “sözcü” “hatip” demek. Ama okunuşu “Spiker” değil ki! Doğrusu “Spîkır” okunur. Yani bu kelimenin başı da, kıçı da yanlıştır. Ama hala yanlış manlış söylenmeye devam edilir ve dilimize yerleştiği için artık yapılacak bir şey yoktur. Demek ki neymiş ? Toplum arasında kabul gören her şey doğru değilmiş. Atalarımızın her yaptığı kanun da doğru değilmiş. Benim gibi sivri dilli biri çıkacak, doğrusunu söyleyecek; ama bakalım kaç sene sonra “laylon” gibi düzelecek? İşte kendilerini düzgün tarif edemeyen “Spîkır” larımız Türkçe’mize yalan yanlış giren yabancı kelimeleri düzeltmeleri ve mümkünse Türkçe’si olanları kullanmamaları gerekir. Ama nerde… Hatırlarsınız, seneler önce yabanı parçalara Türkçe sözler yazılır ven bunlara “araçman” “arançman”, “arajman” denirdi. Seneler geçti; nihayet doğrusunun “Arranjman” ( Fr: Arrangement) olduğu anlaşıldı. Yani yabancı parçalar “aranje” edilmişti. Demek ki “arranje” bir sıfattır. Halbuki şimdi yanlış olarak “Arranjman” yerine “aranje” denilmeye başlandı: Örneğin, Ajda Pekkan’ın son “arranje”si! Olmaz benim cahil kardeşim! Ya “Ajda Pekkan’ın son arranje edilmiş parçası” denir, veya “Ajda Pekkan’ın son arranjmanı” denir. Ya bir işi doğru öğrenip yapacaksın, veya hiç o işe bulaşmayacaksın yurdumun cahil “Spîkır”ları… Hala söylenen bir kelime vardır güya “tertip”, “terkip”, “düzen” i belirtir. Halbuki “kombinasyon” diye bir kelime yoktur veya sizin anlayacağınız dilde “atmasyondur” ve doğrusu “Kombinezon” (Fr: combinaison) dur. Şimdi aranızda olur mu öyle şey kadının içine giydiği çamaşırla kombinezon arasında bağlantı var mı diyenleriniz olduğunu duyuyorum. Olur cahil kardeşim olur! Fransızca’da “kombinezon” hem kadınların içe giydiği çamaşır, hem de “terkip” Demektir. Ama kadın “kombinezonu”na bile “kombülazon” diyen toplumdan bunu anlaması beklenir mi? Zor kardeşim zor… Hele varoşlarda oturanlardan hiiç… “Yok böyle bir dans” programını örnek olarak alalım. Orada dans eden kişilere ne deniyordu? “Dansçı” : Çünkü dansöz kelimesi oryantal dans eden hatunları çağrıştırıyordu. Bu nedenle dans edenler “dansçı” oluvermişlerdi. Madem Fransızca’dan “dans” kelimesini aldınız, neden o işi yapanları da aynı şekilde nitelendirmiyorsunuz? Fransızca’da dans eden erkeğe “danseur” denir ve “dansör” okunur. Aynı şekle dans eden kadına “danseuse” denir ve “dansöz” okunur. Bunda ayıp bir şey yok ki. Başını Fransızca'dan al, kıçını keyfine göre değiştir ortaya karışık zevksiz bir şey çıksın. Olmaz kardeşim olmaz… Entel dantellerimiz ""Konsantre"mi bozmayın" derler: Yanlış! Konsantre domates salçası olur, ama gördüğünüz gibi konsantre sıfattır. Yapılan işlem ise "konsantrasyon" dur. Yani cümlenin doğrusu ""konsantrasyon"umu bozmayın" olacak ey maganda taifesi.. Aynı şekilde Liseden İlhan ağabeyimin ekiyle lokantadan bir kaç örnek vereyim: - "Rezerve"miz doludur: Yanlış! Bir masa rezerve edilir: yani rezerve de sıfattır. İşlemin ismi "Rezervasyon" dur ve cümlenin doğrusu ""Rezervasyon"larımız doludur" olmalıdır, çünkü bir çok masa rezerve edilmiştir. - "Spesiyal"imiz .......dir: Yanlış! Spesiyal de sıfattır. İsim ise "Spesiyalite" dir. - Bir de
sıfat bile olamamış kelimeler var! Nasıl mı? Genelde psikologlar arasında "krite
etmek" diye ne olduğu anlaşılmayan, bir kelime sık sık kullanılır(mış).
Anlamı ve doğrusu ise "kritike etmek"tir; Fransızca "critiquer"
fiilinden gelir ve "eleştirmek" anlamını taşır. Bir aklı evvel "kritike"
nin "ke" sini sünnet etmiş, ama kesilmemesi gereken yeri kestiği için,
kelime üremez/üretemez olmuş.. Yurdum lokanta garsonlarının "rezerve"
yanlışını anlarım da, okumuş insanı "krite" yanlışını "kritike" etmeden
duramam..)) - Kabak öğreten: Doğrusu Fransızca "aux gratins" dir ve "o-graten" okunur; Fransa' dan bize gelene kadar kabak öğretmen olmuştur da haberimiz yok... Bir de noterlerde çok sinir olduğum "İmza "sirküs"" ü vardır. Tabi bu sirk yalnız bizde vardır. Çünkü doğrusu Fransızca' da "circulaire" dir ve "sirküler" okunur. Demek ki değerli noter çalışanlarımızın buna "İmza sirküler""i demesi gerekir. Bu arada bazılarınızın "İmza beyannamesi" denilemez mi? diye sorduğunuzu duyar gibi oluyorum; açıklayayım:
Ayrıca,
Emitasyon küpelerimiz vardır... Promasyon malzemelerimiz
vardır... Hastanelerde sık sık duyarız: “doktor benden “ultrasyon” istedi”. Atmasyon söylediniz kardeşim atmasyon! Doğrusu “ultrason”, hatta daha doğru okunuşu ile “ültrason”dur. Hastanede duyulan bir başka söz de “bana fizik tedavide “rehabilite” yapıldı. Yapılan “rehabilite” değildir, “rehabilitasyon”dur, yani bir uzva tekrar işlerlik kazandırmak. Ama benim yurdum insanı “rehabilitasyon” gibi karışık kelimeyi söyleyemediği için “rehabilete”ye dönüştürmüştür. Halbuki “rehabilite” sıfattır, isim değil. Yani bir insan “rehabilite” edilir. Fizik tedavicinin yaptığı iş ise “rehabilitasyon”dur. Nokta. Bir de "reprezant" yanlışı var: Fransızca: "représentant : temsilci, mümessil" (hoş bu son ikisi de Arapça "m,s,l" kökünden geliyor ya..) demektir ve "röprezantan" okunur. Hadi baştaki ö den vazgeçtik; bari "reprezantan" deyin de son "an" ı yemeyin, alınıyor sonra an be an... Sokakta yürüdüğümüz kaldırımın suyu çıktı herhalde ki “tretuar”da yürür olduk. Doğrusu “Trottuvar” ( Fr: Trottoir) dır. Öğrenelim, öğretelim. Aynı şekilde “laboratuar” seneler boyunca “labaratuar” veya “labarotuvar” olarak kullanıldı, hala da varoşlarda kullanıla geliyor… Bir de başı yabancı lisan ile başlayıp, sonuna “etmek” eklenen ve böylece içine edilen fiiller var:
Bu liste uzayıp gidebilir. Fakat, artık sizler ilk ivmeyi aldınız. Devamını sizler getireceksiniz. Yine de aşağıda Türkçe'si olan bazı yabancı kelimelerin de listesini veriyorum. Kullanmak / kullanmamak size kalmış. Lütfen Türkçe’mizin bozulmasına ve katledilmesine engel olalım. Çünkü başka lisanımız yok. Ata’ mızın dediği gibi: "Türk demek Türkçe demektir; ne mutlu Türküm diyene!" Ben de Atamın sözüne uyarak, üzerime düşeni yapmaya çalıştım. Destekleriniz için de binlerce teşekkür..
Dr. Ahmet GİRGİN
|
